چه کسی ما را تعریف کرد؟
وقتی پرسیدم «من کیم؟»، سراغ تعریف‌ها رفتم. تعریف‌های زیادی از انسان شده بود، اما هیچ‌کدام من نبودند؛ همه درباره‌ی گونه‌ای به نام انسان بودند.کم‌کم فهمیدم چرا. هر تعریف، پیش از آنکه انسان را نشان بدهد، تعریف‌کننده را نشان می‌داد: آنچه از ما می‌خواست.مثل چپ و راستِ کودکی‌ام. کافی بود رویم را برگردانم تا چیزی که سمت راستم بود، سمت چپم باشد.از اولین تعریف شروع می‌کنم، همان که روزهای اول زندگی در گوشم خواندند، و می‌رسم به تعریف‌هایی که هنوز بیشتر ما با آن‌ها زندگی می‌کنیم.تا ببینیم اگر همه‌ی این برچسب‌ها را کنار بزنیم، چه چیزی از ما می‌ماند.
۱
گوش
اولین تعریف، در گوش
تازه به دنیا آمده بودم. بیرون، در کوچه، صدای گالش‌های بابابزرگ نزدیک می‌شد: لخ… لخ… عصا، عبا، عمامه. هنوز شور خانه کم نشده بود که «یاالله، یاالله» سرسرا را پر کرد.
به خاطر احترام بود یا ترس، نمی‌دانم؛ ولی همه‌چیز عوض شد، از شادی تا آزادی. خانه پر شد از چادرهای گلدار. حتی دو خاله‌ی کوچکم، که سه و هشت سال بیشتر نداشتند، چادری شدند.
بابابزرگ مرا گرفت، بالا برد و گونه‌ام را بوسید. در گوشم اذان می‌خواند و زبری ریشش با هر کلمه صورتم را می‌خراشید. من گریه می‌کردم و او می‌خواند. فقط چشم‌های دختری چهارده‌ساله خیس شد که دیگر نگاهش به عروسک روی طاقچه نبود؛ مادرم.
بعد مرا جلوی چشمانش بالا گرفت و گفت: «اسمش را می‌گذاریم اسم پیامبر خدا.» آینده‌ام در حالی شکل گرفت که ترسیده بودم و گریه می‌کردم.
این قصه را برایم تعریف کردند و خودم یادم نیست، اما اذان اولین داغ بود. پیش از آنکه بدانم چیستم، برایم نوشتند من کیستم.
یافته‌ی علمی: در جهان ۹۱٪ بزرگسالان زیر ۵۵ سال هنوز همان دین یا بی‌دینیِ کودکی‌شان را دارند؛ در میان مسلمانان ۹۹٪ (Pew، ۲۰۲۵، ۱۱۷ کشور).
۲
سنجیدن
پیش از سنجیدن
ما بزرگ‌ترها هر حرفی را که می‌شنویم، پیش از پذیرفتن می‌سنجیم: درست است؟ دلیلش چیست؟ نوزاد هنوز توانایی سنجیدن را ندارد. هرچه می‌شنود و می‌بیند، برایش خودِ دنیاست. و از آن سال‌ها خاطره‌ای هم نداریم که بعدها برگردیم و بازبینی‌اش کنیم.
برای اینکه ببینیم نوزادی چه اثری روی همه‌ی زندگی ما دارد، یک مثال می‌زنم: زبان مادری. هیچ‌کس آن را انتخاب نکرد، ولی با همان فکر می‌کنیم، خواب می‌بینیم و عصبانی می‌شویم. اسم ما هم همین‌طور؛ هیچ‌وقت نپرسیدند، و تا امروز با آن جواب می‌دهیم.
ضمیر ناخودآگاه را می‌شود مثل کاغذی سفید تصور کرد. اثرِ اولین چیزهایی که رویش نوشته شود از همه ماندگارتر است. اذان، غسل و اسم‌گذاری هم از همین جنس‌اند: مُهر و داغ‌اند، و بقیه‌ی خانواده با حرف و رفتارشان آن را کامل می‌کنند.
چیزی که در آن سال‌ها به ما می‌رسد، «باور» به نظر نمی‌رسد؛ «حقیقت» به نظر می‌رسد. باور را می‌سنجیم؛ چیزی را که خودِ حقیقت می‌دانیم، نه. برای همین کسی که در خانه‌ای با یک آیین به دنیا می‌آید، معمولاً همان آیین را دارد و در خانه‌ی دیگر، آیین دیگر؛ نه چون همه را سنجیده، چون پیش از توانِ سنجیدن گرفته است.
یافته‌ی علمی: خاطره‌های نوزادی فراموش می‌شوند، ولی ردشان می‌ماند و بی‌آنکه یادمان باشد روی رفتار بعدی اثر می‌گذارد (Richardson، ۲۰۱۴؛ بیشتر پژوهش‌های جانوری). بنیاد مغز در سال‌های اول از تجربه و رابطه ساخته می‌شود (Harvard، ۲۰۰۷).
۳
پاک
به سختی پاک می‌شود
این نوشته‌های اول در همان دفتر سفید نوزادی سخت پاک می‌شوند. بسیاری از ما دین، سنت و ترس‌های خانواده را بی‌بازنگری سال‌ها حمل می‌کنیم. ذهن راه آشنا را ترجیح می‌دهد، چون تغییر برایش گران است.
ولی پاک‌نشدنی نیست. وقتی کسی بتواند سرش را از بیشتر خواستن بیرون بیاورد و متفاوت نگاه کند، می‌تواند ببیند و بسنجد. بعضی‌ها همین کار را می‌کنند.
اما اول باید بدانیم این‌ها را چرا نوشتند.
یافته‌ی علمی: در آمریکا، در خانه‌ی خیلی دینی ۸۲٪ دین کودکی را نگه می‌دارند و در خانه‌ی کم‌دین ۴۷٪ (Pew، ۲۰۲۵). مغز وضع موجود را ترجیح می‌دهد (Samuelson و Zeckhauser، ۱۹۸۸).
۴
تولد
نقشه‌ای که از تولد کشیدند
حالا که می‌دانیم از همان ابتدا برایمان تصمیم گرفته‌اند، سؤال بعدی این است: پشت این تعریف‌ها چه نیتی خوابیده؟ تعریفشان انسان واقعی را نشان می‌دهد یا آنچه از انسان می‌خواهند؟
به خودت نگاه کن. هر چیزی را از زاویه‌ی نفع خودت تعریف می‌کنی. گاو برای کشاورز شیر است، برای قصاب گوشت، و هیچ‌کدام از خود گاو نپرسیدند. انسان را هم هر کس از زاویه‌ی نیازش تعریف کرد: یکی برای اطاعت، یکی برای جنگیدن، یکی برای کار کردن. حالا ببینیم انسان را چطور تعریف کردند.