انسانِ دوبعدی
دو پادشاه در یک اقلیمتلاش می‌کنیم خواسته‌هایمان را برآورده کنیم؛ اما با هر خواسته‌ای که پاسخ می‌گیرد، ده خواسته‌ی تازه متولد می‌شود، و هرچه بیشتر به دست می‌آوریم، احساس کمبود عمیق‌تر می‌شود.چرا هیچ‌وقت بس نیست؟چون این سیری‌ناپذیری نقص تو نیست؛ طبعِ دو نیرویی است که هم‌زمان می‌خواهند بر یک تن حکم برانند. دو پادشاه در یک اقلیم:یکی تشنه‌ی بقا، مصرف و ارضای فوری است؛ بُعدی مادی که هرچه بیشتر به آن بدهی، سیری‌ناپذیرتر می‌شود.و دیگری آگاهی است؛ در پی معنا و رشدی پایدار که فقط مال تو نیست؛ بُعدی که تا دیده نشود، هیچ دستاوردی آرامت نمی‌کند.اگر نتوانیم مرز و سهم این دو پادشاه را تعیین کنیم، زندگی فرسایشی مدام میان خواستن و خالی‌ماندن است.اگر هنوز هیچ‌چیز تو را سیر نکرده، این صفحه برای توست.
۱
مطمئن
انسان؛ موجودی که مطمئن نیستیم چیست
هر نگاه آینه‌ای است که ما را در انعکاسِ خود می‌بیند، و تنها آینه‌ای که تصویری از ما منعکس نمی‌کند، نگاهِ خودِ ماست. و ما بی‌آنکه چیزی از خود بدانیم، آرزوهایی را دنبال می‌کنیم که به ما تحمیل شده است.
این ناکامی در شناختِ خود از یک خطای بنیادین آب می‌خورد: بیشترِ تعریف‌هایی که از انسان داریم، در نهایت به موجودی تک‌بُعدی ختم می‌شوند. حتی مذاهب، که کوشیدند بُعدی فرامادی به نام «روح» بسازند، انگار خودشان از همه کمتر به آن باور دارند؛ وگرنه چرا تصویرشان از بهشت و دوزخ باز هم تنبیهِ گوشت و پوست و پاداش‌های جنسی و حسیِ همین جسم است؟
شاید این موجودِ زنده‌ی عجیب فقط یک بُعد ندارد. سعدی، هرچند در موضوعی دیگر، تمثیلی دارد که بی‌ربط نیست: «دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.» اگر این اقلیم را جسم خودمان بگیریم، آن دو فرمانده چه می‌توانند باشند؟
پیش از آنکه ادامه بدهی، یک لحظه با خودت فکر کن: اگر دو فرمانده هم‌زمان بر یک اقلیم حکم برانند، چه بر سر آن سرزمین می‌آید؟
سند تاریخی: سعدی، گلستان، باب اول.
۲
اقلیم
دو فرمانده، یک اقلیم
مرد گمان می‌کند یکی است، اما در درونش دو سایه نقش بسته‌اند؛ دو پادشاه که باید بر یک سرزمین حکم برانند.
اولی سیستم‌عامل بقاست. جسم، مثل دیگر جانداران، می‌داند غذا، امنیت و جفت می‌خواهد، ولی نمی‌داند چقدر؛ چون برخلاف آن‌ها هرگز سیر نمی‌شود.
دومی سیستم‌عامل آگاهی است. می‌داند چقدر می‌خواهد، بی‌نهایت، اما نمی‌داند چه. وقتی هر دو بر یک اقلیم حکم برانند، بدن می‌داند چه می‌خواهد و بُعدِ آگاه می‌داند چقدر؛ و انسانی ساخته می‌شود که تا حدِ مرگ لذت می‌خواهد.
اما آنچه بُعدِ آگاه به‌راستی در پی آن است، آگاهیِ بیشتر است. آگاهی در این تعریف، دانستن نیست؛ خودِ الگوست. چیزی فراتر از دانستن، مثل خواندنِ زبانی که هستی به آن نوشته شده. این فرمانده به جای لذتِ زودگذر، به گسترش و پایداری می‌اندیشد، و این پایداری را در همگرایی می‌جوید، نه در فردیت.
از مقایسه‌ی انسان با دیگر جانوران چنین برمی‌آید که انگار این نخستین بار است که چنین فرمانده‌ای به مغز یک موجود زنده راه یافته، و هنوز راهش را نمی‌شناسد. یعنی انسان تنها جانداری روی این کره‌ی خاکی است که الگو در مغزش جای گرفته. جهت و قدرت این آگاهی فردی نیست، جمعی است؛ و نظام‌ها، ایدئولوژی‌ها و مذاهب، با تقسیم انسان‌ها و منحرف‌کردن مسیرشان، همین قدرت بی‌انتها را از میان برده‌اند. و این، همان سرگشتگی است که هر روز در خودت می‌بینی.
پشتوانه‌ی علمی: ذهن دو سیستم دارد، یکی سریع و خودکار و دیگری کند و سنجیده؛ و سیستم کند معمولاً نظارتی سهل‌گیرانه بر سیستم سریع دارد (کانمن، American Psychologist، ۲۰۰۳، جلد ۵۸، ص ۶۹۷–۷۲۰).
۳
بی‌انتهاست
خواستنی که بی‌انتهاست
هنوز هم برای او غذا، امنیت و جفت مهم‌ترین خواسته‌هاست، اما در تمدنی که ساخته، آن‌ها را با پول به دست می‌آورد. انسانِ متمدنِ امروزی همه‌ی نیازهایش را در یک چیز خلاصه کرده است: پول.
اما اصلِ آن خواسته‌ها هنوز تغییری نکرده است: خوردن، انباشتن و لذت‌بردن.
زیاد می‌خوریم، حتی اگر به قیمت بیماری و چاقی‌مان تمام شود. بیش از اندازه جمع می‌کنیم، حتی اگر مجبور شویم آرامش و تمام توانمان را برای حفظ آن هزینه کنیم. و وقتی نیازهای حیاتی‌مان را صرفاً «لذت» می‌بینیم، آن‌ها را تا سرحدِ ناتوانی تکرار می‌کنیم.
چرا بس نمی‌کنیم؟
در طبیعت، طمع هم اندازه دارد؛ هیچ گرگی برای نسل‌های بعد از خودش انبار نمی‌کند. اما در انسان، نیازِ بقای جسم با بی‌نهایت‌خواهیِ آگاهی در هم آمیخته است. مغزِ زیستی خیال می‌کند اگر لحظه‌ای دست بکشد نابود می‌شود، و آگاهی هیچ سقفی برای این خواستن نمی‌شناسد. خواستن، حتی وقتی دیگر لذتی در آن نمانده، باز بزرگ‌تر می‌شود؛ آتشی که انگار تنها ناتوانیِ جسم می‌تواند مهارش کند.
این زیاده‌خواهیِ کور، تعادل را به هم زده است: یکی تمام زندگی‌اش را می‌گذارد تا ثروتی فراتر از نیاز نسل‌هایش بسازد، و دیگری تمام عمرش می‌دود تا فقط لقمه‌ای نان بیابد.
زندگی یک اکوسیستم است: در هر منطقه، همه‌ی جانداران با هم چرخه‌ای می‌سازند که هرچه در آن تولید می‌شود، همان‌جا مصرف می‌شود؛ و این چرخه فقط با تعادل می‌ماند. وقتی یکی بی‌اندازه برمی‌دارد، سفره‌ی دیگری خالی می‌ماند.
پشتوانه‌ی علمی: در مغز، «خواستن» و «لذت‌بردن» دو مدار جدا دارند؛ خواستن می‌تواند مستقل از لذت بزرگ‌تر شود، تا جایی که چیزی را به‌شدت می‌خواهیم، حتی وقتی دیگر از آن لذت نمی‌بریم (Berridge و Robinson، American Psychologist، ۲۰۱۶، جلد ۷۱، ص ۶۷۰–۶۷۹).
۴
پرسش
عمرمان را پای کدام پرسش می‌سوزانیم؟
مردی در ردای روحانی تند راه می‌رود و زیر لب حرف می‌زند؛ سال‌ها در پی حقیقت بوده و امروز، مستأصل‌تر از همیشه، خود را سرزنش می‌کند.
دانشجو بودیم. با دوستم در مسیر دانشکده قدم می‌زدیم که با او هم‌قدم شدیم. جوان بودیم و کنجکاو؛ دوستم پرسید چه شده، از کسی ناراحت است؟
نگاهی به ما انداخت و همان‌طور که تند می‌رفت، پرسید محصلیم؟ گفتیم بله، علوم پزشکی می‌خوانیم. زیر لب گفت بخوانید، بخوانید؛ او هم یک عمر خوانده و گشته بود. بعد، با دردی که از آن‌همه سال در صدایش مانده بود، گفت: «آخرش نفهمیدیم حق با علی بود یا عمر.»
حسرتِ صدایش بعد از چهل سال هنوز در گوشم است.
او صادقانه جوینده بود؛ آن‌قدر که حتی به مذهبِ خودش شک کرده بود. خواند، گشت، پرسید… اما تمام عمر دورِ دایره‌ای چرخیده بود که دیگران برایش کشیده بودند.
و این، دقیقاً داستان ماست: اگر ندانی واقعاً چیستی و چه ابعادی داری، می‌توانی تمام عمر و هوشت را پای پاسخ‌هایی بسوزانی که هیچ‌کدام پرسشِ واقعیِ تو نبوده‌اند.
سند تاریخی: اختلاف بر سر جانشینی پیامبر، پس از درگذشت او در سال ۶۳۲ میلادی، ریشه‌ی جدایی شیعه و سنی است و چهارده قرن بعد هنوز حل نشده.
۵
بس
چه کسی به جسم می‌گوید بس؟
سوار دیگر توانِ کنترلِ مرکبش را ندارد؛ افسارش را رها کرده و ناامید، دل به پیشامد بسته است. این تصویرِ انسانی است که هیچ کنترلی بر خودش ندارد. و جسم، بی‌آنکه حدی بشناسد، یک‌نفس می‌تازد.
اما این حد را باید کسی تعیین کند. آن کس «ذهن» است؛ یعنی خودِ ما در مقامِ تصمیم‌گیرنده. اما ما اغلب به جای آنکه مهارِ این اسبِ سرکش را بکشیم، تمام هوش و مهارتمان را برای رفاهش به کار گرفته‌ایم. تا وقتی نگاهمان از جنس «آگاهی» نباشد، ذهن خدمتکاری ساده‌لوح می‌ماند که هر فرمانی را از جانب غرایز، بی‌چون‌وچرا اجرا می‌کند.
این مرز را هم دلبخواه و میلِ لحظه‌ایِ ما تعیین نمی‌کند. این روزها بزرگ‌ترین فریب این است: «هرچه دلم خواست، همان درست است.» اما قانون هستی بر اساس خواستن‌های ما نوشته نشده است. ملاکِ رفاه، پاسخ‌دادن به هوس‌های بی‌پایان نیست؛ رساندنِ این تن به بالاترین نقطه‌ی سلامت و تعادل است.
بدنی که استخوان‌هایش با فشارِ هر قدم محکم می‌شوند، راهی برای سلامت جز تحرک ندارد.
مهارِ خواسته‌های تن ساده نیست. ذهن تا دریچه‌ی آگاهی را نگشاید، توانِ ایستادن در برابر خواسته‌های بی‌حدِ جسم را ندارد؛ و تا آن روز، هیچ‌کس نیست که به تن بگوید: دیگر بس است.
پشتوانه‌ی علمی: فیزیولوژی انسان در روندی چندمیلیون‌ساله برای کمبودِ کالری و تحرکِ مداوم تکامل یافته است؛ بیماری‌های مزمنِ امروز، از دیابت و چاقی تا بیماری‌های قلبی، تاوانِ ناهمخوانیِ این بدنِ کهن با زیست‌بومِ مدرن، خوراک‌های پرکالری و رخوت‌اند (Daniel Lieberman، The Story of the Human Body، ۲۰۱۳).
۶
معامله
لذت یا معامله؟
بر لبه‌ی میز، دو دستِ نگران در هم قفل شده‌اند؛ با تشویش، دل در گروِ هم دارند. کمی آن‌سوتر، دستی چکی یک میلیون دلاری را پیش می‌کشد. این ماجرای فیلمِ «پیشنهاد بی‌شرمانه» است؛ داستانی که عشقی عمیق را تا مرزِ فروپاشی کشاند.
آن‌ها معامله را می‌پذیرند به این امید که فردا روزی نو است. فیلم چنان پیش می‌رود که گویی پول حتی مقدس‌ترین عواطف را تسلیمِ خود می‌کند؛ اما آنچه معامله شد تن بود، نه عشق.
عشق یعنی کسی، فارغ از هر منفعت و معامله‌ای، تو را برای خودت بخواهد، نه ابزاری برای لذت. پول توانست یک شب هیجانِ جسمانی بخرد، اما حاصلِ واقعیِ آن ویرانیِ پیوند بود، نه عشق.
تمدنِ مصرفی بر پایه‌ی همین خطای شناختی استوار است. بازار تنها چیزی را ارزش می‌داند که بتوان برایش فاکتور صادر کرد. سکس و هیجان‌های مقطعی را می‌توان پشت ویترین گذاشت، اما عشق و معنای پایدار در هیچ ویترینی فروختنی نیست؛ پس ماشینِ تبلیغات اولی را در لباسِ «لذت واقعی» به ما می‌فروشد. وقتی هیجانِ زودگذر جای حقیقتِ لذت را می‌گیرد، توانِ انسان پای مصرف می‌سوزد و تمدن در اوجِ برخورداری، عمیقاً دردمند و تهی می‌ماند.
پشتوانه‌ی علمی: میل جنسی، عشقِ رمانتیک و دلبستگیِ پایدار سه مدارِ عصبیِ جدا ولی به هم مرتبط در مغزند؛ دلبستگیِ پایدار با هورمون‌هایی چون اکسی‌توسین و وازوپرسین پیوند دارد (Fisher، Human Nature، ۱۹۹۸).
۷
ماندگار
لذت ناپایدار، یا ماندگار؟
با هر حرکتِ انگشت، تصویری رؤیایی بر صفحه‌ی نمایش نقش می‌بست، و هر روز یک رؤیا به واقعیت تبدیل می‌شد. این انگشتِ آشنایی بود که در چهره و ویژگی‌ها بسیار به من شبیه بود، اما جوان‌تر. آرزویش را این‌طور نوشته بود: «هر روز، شکاری نو.» و آن سال، تقریباً هر روز موفق بود.
همان سال، من تازه به کانادا آمده بودم؛ هم‌زمان با همگانی‌شدنِ هوش مصنوعی در آغاز ۲۰۲۴. ماه‌ها کمتر از خانه بیرون رفتم و تمام اشتیاقم را پای معمایی گذاشتم که سال‌ها در ذهنم مانده بود: چیستیِ آگاهی. بی‌آنکه مدرک آکادمیک در این رشته داشته باشم، نظریه‌ی RFCP را نوشتم، و استادی سرشناس با بیش از دوازده هزار ارجاع علمی پیشنهاد هم‌نویسی داد. حاصلش نظریه‌ی Sonic Consciousness شد که امروز در منابع علمی به آن ارجاع می‌دهند.
آن سال برای هر دو ۳۶۵ روز بود و توان زیستی‌مان همسان؛ اما جایی که آن سال را خرج کردیم، دو جهان متفاوت ساخت. لذت‌های او آلبوم عکسی از گذشته شدند؛ لذت‌های من، افقی به آینده‌ای بهتر ساختند.
لذتی که تمدن نوین تبلیغ می‌کند، لذتِ قابل فروش است: چیزی که با هر بار مصرف تمام می‌شود و محصول جدید نیاز است؛ بهترین کالا برای تمدن بازاری. تمدن نوین نمی‌داند در بازارش چه از دست می‌دهد.
از زاویه‌ی الگو: لذت گذرا الگویی ناپایدار است که با مصرف فرومی‌پاشد؛ و لذت واقعی الگویی پایدار که نه‌تنها فرونمی‌پاشد، بلکه بر پایداری‌اش افزوده می‌شود.
پشتوانه‌ی علمی: مغز به لذت‌های حسی و مصرفی به‌سرعت عادت می‌کند و پس از هر بار ارضا، رضایت به سطحِ پیشینِ خود بازمی‌گردد؛ پدیده‌ای که در روان‌شناسی «تردمیل لذت» نام دارد (Brickman و Campbell، ۱۹۷۱).
۸
پاداشی
لذت، یا پاداشی برای ماندن؟
دانشمندان موش‌هایی پرورش دادند که مغزشان دوپامین نمی‌سازد. آب و غذا کنارشان بود، اما تلاشی برای خوردن نمی‌کردند؛ بی‌داروی جایگزین، در کنار غذا از گرسنگی می‌مردند. جالب اینکه هنوز آب شیرین را به آب ساده ترجیح می‌دادند؛ یعنی مزه را حس می‌کردند، اما انگیزه‌ای برای رفتن به سویش نداشتند.
این آزمایش رازی مهم را فاش می‌کند: آنچه ما را به سوی غذا یا جفت می‌کشاند، خودِ لذت نیست؛ پاداشی است که سیستم زیستی برای ادامه‌ی بقا می‌پردازد. بدن به هر رفتاری که بقایش را تضمین کند رشوه می‌دهد تا آن را تکرار کنیم.
همین سازوکار را در سکس ببینیم: طبیعت این پاداش را برای تداوم نسل گذاشت. اما در کشورهای پیشرفته با ابزارهای پیشگیری، نرخ باروری از ۳٫۳ در سال ۱۹۶۰ به ۱٫۵ رسیده؛ بسیار کمتر از ۲٫۱ که برای حفظ جمعیت لازم است. پاداش را جدا کرده‌ایم و هدفش را دور انداخته‌ایم.
در خوراک هم وضع همین است: شکر ارزش غذایی چندانی ندارد، اما چون پاداش فوری به مغز می‌دهد، نیشکر امروز پرمحصول‌ترین گیاهِ زراعیِ جهان است؛ بیش از دو میلیارد تن در سال. ما بهای مزه را می‌پردازیم، نه سلامت را.
آنچه لذت می‌نامیم، لذت نیست؛ رشوه‌ای است برای ادامه‌ی بقا. و تمدنی که این پاداش‌ها را می‌فروشد، ما را در همان مدارِ بسته نگه می‌دارد: کارگرانی در خدمت بقا، نه آفرینندگانی در پی معنا.
پشتوانه‌ی علمی: موش‌های فاقد دوپامین در کنار غذا از گرسنگی می‌میرند، هرچند مزه‌ی شیرین را ترجیح می‌دهند (Zhou و Palmiter، Cell، ۱۹۹۵؛ Cannon و Palmiter، Journal of Neuroscience، ۲۰۰۳).
۹
عمیق‌تر
کدام لذت با تکرار عمیق‌تر می‌شود؟
«از محبت تلخ‌ها شیرین شود / از محبت مس‌ها زرین شود» — مولانا
وقتی عاشق می‌شویم، جهان رنگ دیگری می‌گیرد؛ از سرخیِ غروب تا خنکای نسیم صبحگاهی. عشقِ واقعی هیچ کالای مادی به تن اضافه نمی‌کند، اما تن را در ساده‌ترین شرایط، غرق در آرامش و رضایت می‌کند.
این عشق، کشش غریزی میان دو پیکر نیست؛ حالتی از یگانگی درونی است که در آن می‌توانی با تمام هستی مهربان باشی.
عشق در بُعدِ آگاهی جوانه می‌زند. انسان زمانی عشق را به‌درستی درمی‌یابد که از حصارِ مصرفِ صرف بیرون بیاید و شیفته‌ی آگاهی و رشد شود؛ آن‌گاه هر چه را به این رشد کمک کند، دوست می‌دارد.
لذتِ واقعی، لذت حسی نیست که زودگذر و فرساینده باشد؛ مهری است که هر لحظه عمیق‌تر می‌شود. بلعیدن نیست تا با زیاده‌روی‌اش چاق و بیمار شویم؛ بخشش و مهربانی است که با هر بار یادآوری، همان طراوت را در جان زنده می‌کند.
معیار روشن است: لذتِ واقعی نیروی زیستن و سلامت انسان را تهدید و فرسوده نمی‌کند، بلکه جان و روان او را تقویت می‌کند.
پشتوانه‌ی علمی: کسانی که هر روز مهر و شفقتِ بی‌دریغ را به خود، نزدیکان، غریبه‌ها و همه‌ی موجودات تمرین کردند، هفته‌به‌هفته احساس‌های مثبتِ بیشتری داشتند، نشانه‌های بیماری‌شان کمتر و رضایت از زندگی‌شان بیشتر شد (Fredrickson و همکاران، Journal of Personality and Social Psychology، ۲۰۰۸، جلد ۹۵، ص ۱۰۴۵–۱۰۶۲).
۱۰
پایانِ
آیا هوش مصنوعی پایانِ کارِ ماست؟
در آغاز قرن نوزدهم، بافندگان انگلیسی موسوم به «لودیت‌ها» شبانه به کارگاه‌ها می‌ریختند و ماشین‌های بافندگی را درهم می‌شکستند؛ می‌ترسیدند ماشین نانشان را بدزدد.
آلوین تافلر، حتی جنگ داخلی آمریکا را هم به نبردِ همین دو موج نسبت می‌دهد: جنوبِ کشاورز در برابر شمالِ صنعتی.
اما واقعیت این بود که کار از میان نرفت؛ جابه‌جا شد. در سال ۱۹۰۰، حدود ۴۱ درصد کارگران آمریکا کشاورز بودند و امروز کمتر از دو درصد. بار از دوشِ عضله برداشته شد و به مغز سپرده شد: آموزش، مدیریت و هزاران پیشه‌ی نو. ترسِ انسان از ماشین نبود؛ از نشناختن خودش بود: گمان می‌کرد فقط برای بیل‌زدن ساخته شده است.
امروز اما همان هراس بازگشته است. آموزشِ موج صنعت، که به قول تافلر مدرسه‌ای-کارخانه‌ای بود، از ما مهره‌هایی ساخت تا کارهایی سری و تکراری انجام دهیم. صنعت برای ما هویتی تازه تراشید: ربات‌های انسانی.
حالا هوش مصنوعی این وظایف تکراری را بی‌وقفه و بی‌درنگ انجام می‌دهد؛ این نوع کارها از دست می‌روند و ما وحشت‌زده دوباره فریاد می‌زنیم: «آینده‌ی من چه می‌شود؟»
اما پرسش اصلی این است: آیا من فقط برای انجام وظایف تکراری خلق شده بودم؟ آیا هوش مصنوعی خطری برای اشغالِ اشتغال ماست، یا نویدِ گامی بزرگ‌تر به سوی انسان‌بودن؟
پشتوانه‌ی علمی: حدود ۶۰ درصد شغل‌های سال ۲۰۱۸ در آمریکا، در سال ۱۹۴۰ اصلاً وجود نداشتند (Autor و همکاران، Quarterly Journal of Economics، ۲۰۲۴).
۱۱
رفیق
هوش مصنوعی؛ رقیب یا رفیق؟
ماشینِ بخار عضله را آزاد کرد؛ هوش مصنوعی تکرار را. هر بار باری از دوشِ انسان برداشته شد، چیزی والاتر در او مجالِ برخاستن یافت.
اگر جسم را در مرزِ سلامت و تعادل نگه داریم و کارِ تکراری را به ماشین بسپاریم، گران‌بهاترین دارایی آزاد می‌شود: توجه، زمان، و همان اشتیاقِ بی‌انتهایی که تا امروز پای مصرف، انباشت و تکرار می‌سوخت. این بی‌نهایت جای دیگری برای بالیدن دارد: آفرینش.
آفریدن فقط کشیدنِ نقاشی نیست؛ آوردنِ چیزی به هستی است که پیش از تو نبوده: یک ایده، یک سازه، یا فهمی عمیق از جهان. این همان اشتیاقی است که هیچ ماشینی جایش را نمی‌گیرد.
هوش مصنوعی برای کسی که خود را مهره‌ای مصرفی می‌داند، رقیب است؛ برای کسی که بُعدِ آگاهی‌اش را شناخته، رفیق. انگار عصاره‌ی دانشِ برترین‌ها را به دستِ مشتاقان می‌رساند و درهایی را می‌گشاید که تا دیروز فقط با سال‌ها انحصارِ آکادمیک باز می‌شد. من بی‌آنکه عنوانِ آکادمیک داشته باشم، با همین همراه توانستم عمیق‌ترین پرسشِ زندگی‌ام را واکاوی کنم.
شاید برای نخستین بار در تاریخ، ابزاری واقعی برای اندیشیدن داریم. تو در شگفت‌انگیزترین نقطه از تاریخ زندگی می‌کنی؛ زمانی برای انسان‌شدن و برای بازیافتنِ خودت.
پشتوانه‌ی علمی: دسترسی به هوش مصنوعی بهره‌وری بیش از ۵ هزار کارشناس را به‌طور میانگین ۱۴٪ و برای تازه‌کارها و کم‌مهارت‌ترها ۳۴٪ افزایش داد؛ و فاصله‌ی مهارت را به نفع نوآمدگان کم کرد (Brynjolfsson، Li و Raymond، Quarterly Journal of Economics، ۲۰۲۵، جلد ۱۴۰، ص ۸۸۹–۹۴۲).
۱۲
دشمنِ
جزء، کی دشمنِ کل می‌شود؟
۳۳۰ میلیارد سلول هر روز در بدن ما می‌میرند و به همان اندازه سلولِ تازه متولد می‌شوند؛ اما تو هنوز همانی که بودی. سلول‌ها می‌روند، پیکر می‌ماند.
تمدن هم پیکری است بزرگ‌تر، و هر یک از ما سلولی در آن. جسمِ فرد روزی می‌رود، اما اثرش، اگر تمدن در تعادل باشد، در کُل باقی می‌ماند؛ درست همان‌گونه که سلول‌ها جای خود را به بعدی‌ها می‌دهند تا حیات ادامه یابد.
اما گاهی در پیکر، سلولی این پیوند را از یاد می‌برد. سیگنال‌های ایست را نادیده می‌گیرد، بی‌وقفه تکثیر می‌شود و سهمِ بقیه را می‌بلعد. این پدیده نامی هولناک دارد: سرطان.
تمدنِ ما هم این سلول را خوب می‌شناسد. درآمدِ جهان از سال ۱۸۰۰ تا امروز شانزده برابر شده، اما سازوکارِ توزیعش رشد نکرده است. امروز یک درصدِ ثروتمندترین‌ها بیش از یک‌سوم ثروتِ جهان را می‌بلعند، در حالی که صدها میلیون سلولِ دیگر در همین پیکر گرسنه می‌مانند.
سلولِ سرطانی تا آخرین لحظه خود را پیروز می‌پندارد؛ تا روزی که پیکرِ میزبان از پا درآید، و با مرگِ کل، خودِ جزء نیز نابود شود. در پیکر تمدن نیز قانون همین است: جزء تنها وقتی ماندگار است که در خدمت تعادلِ کل باشد.
پشتوانه‌ی علمی: بدنِ چندسلولی بر همکاری استوار است؛ سلول‌ها تکثیرشان را مهار می‌کنند، به‌موقع می‌میرند و منابع را تقسیم می‌کنند. سرطان تقلب در همین نظام است: سلولی که قواعدِ مشترک را می‌شکند و منابع را به انحصار خود درمی‌آورد (Aktipis و همکاران، Philosophical Transactions of the Royal Society B، ۲۰۱۵، جلد ۳۷۰).
۱۳
ما
من یا ما؟
صحرا تا افق امتداد دارد و هیچ‌چیز وسعتِ نگاه را محدود نمی‌کند. بر ماسه‌های لغزان، رد پای انسانی تنها آرام محو می‌شود: نه دستی برای آب، نه چشمی برای دیدنِ خطر، و نه هم‌سفری به سوی آبادی. انسانِ تنها در دلِ این پهنه خاموش می‌شود؛ و همین شکنندگی ما را به سوی هم کشاند.
گرد آمدیم، دانه کاشتیم، روستا و شهر ساختیم و نامش را «تمدن» گذاشتیم؛ اما این فقط نامی بر یک سازه بود، نه حقیقتِ آن. کنارِ هم بودن به خودیِ خود تمدن نمی‌سازد. امروز میلیون‌ها نفر در یک شهر در کنار هم نفس می‌کشند اما جز نیاز روزمره و دادوستد پیوندی ندارند؛ می‌خرند، می‌فروشند و بی‌تفاوت از کنار هم می‌گذرند. این تمدن نیست؛ تنها «یکجانشینی» است.
تمدنِ راستین وقتی متولد می‌شود که انسان‌ها، همچون سلول‌های یک پیکر، پیوندی زنده بسازند؛ نظمی که با همراهی جان می‌گیرد، با راستی و امانت استوار می‌شود و با عشق و ایثار به کمال می‌رسد. در چنین پیکری هنر متولد می‌شود، و خروجی‌اش چیزی جز آفرینش نیست. جزء دیگر برای بلعیدنِ بقیه نمی‌جنگد، بلکه در بقای کل ادامه می‌یابد؛ همان‌گونه که حافظ سرود: «ثبت است بر جریده‌ی عالم دوامِ ما.»
اما چنین جامعه‌ای چگونه ساخته می‌شود؟
پشتوانه‌ی علمی: پیوندهای اجتماعیِ نیرومند احتمالِ بقای انسان را ۵۰ درصد افزایش می‌دهند؛ اثری هم‌اندازه‌ی عواملِ خطرِ شناخته‌شده‌ای چون سیگار و الکل (Holt-Lunstad و همکاران، PLoS Medicine، ۲۰۱۰).