نمی‌دانم چه چیزی ما انسان‌ها را چنین در خواب نگاه داشته است. ما حتی با وجود این‌همه شواهد، باز هم بنا بر عادت نمی‌خواهیم اشتباهمان را بپذیریم. آگاهی سخت است، اما نه سخت‌تر از آنچه ما امروز به اسم زندگی تجربه می‌کنیم. آگاه شدن دردناک نیست؛ ما سال‌هاست که “دردِ راهِ اشتباه” را با “دردِ حقیقت” اشتباه گرفته‌ایم. چنان در سادگیِ خود غرق شده‌ایم که حاضر نیستیم خصوصی‌ترین دارایی‌مان، یعنی اعتقاد را تغییر دهیم. آگاهی شخصی است — و مسئولیت هم همین‌طور. اما بدانیم: “انجام وظیفه” مصونیتِ قضایی نمی‌آورد و اینکه “دیگران گفته بودند” مسئولیتِ من و تو را کم نمی‌کند. بیایید بفهمیم که خدا هیچ‌کس را برای ما مجازات نمی‌کند. این قصه‌ی “مجازاتِ الهی” را تنها برای این به ما آموخته‌اند که ظالمان از بازخواستِ من و تو بگریزند و مظلومان دست روی دست بگذارند. اگر قرار به تقاصِ غیبی بود، باید تمام شیرهای جنگل به جرمِ دریدنِ گاومیش‌ها از طرف خدا کشته می‌شدند؛ اما طبیعت قانون خودش را دارد.